Norveška povukla drastične poteze na Svalbardu, stigle kritike iz EU, NATO-a, Rusije i Kine
Visoko na Arktiku, u blizini Sjevernog pola, Svalbard je jedinstven geopolitički slučaj – arhipelag je dio Norveške, ali je regulisan posebnim sporazumom iz perioda nakon Prvog svjetskog rata koji gotovo svakome omogućava život na ostrvima bez vize.
Decenijama su naučnici dolazili u međunarodnu istraživačku stanicu, Norvežani i Rusi su održavali šahovske turnire, a kineski i evropski studenti zajedno su se vozili motornim sankama. Međutim, danas Norveška nastoji čvršće potvrditi svoj suverenitet, ukida pravo glasa strancima, blokira prodaju zemljišta stranim kupcima i pooštrava nadzor nad stranim istraživačima, piše The New York Times.
Ove mjere dio su nove ere geopolitičkog nadmetanja, podstaknutog globalnim otopljenjem i borbom za resurse. Norveški potezi izazvali su oštre prigovore evropskih i NATO saveznika.
“Moramo zaštititi svoj dio Arktika”
Norveška, s druge strane, insistira da mora zaštititi svoj dio Arktika kako Svalbard ne bi postao polazna tačka za neprijateljske sile. Arhipelag je strateški važan za preuzimanje satelitskih podataka, praćenje putanja projektila te zbog potencijalnih nalazišta rijetkih metala ispod okolnog mora.
Kontrola nad Svalbardom osigurava dominantan položaj na Arktiku, području od sve veće bezbjednosne važnosti za Evropu, Sjevernu Ameriku i Aziju. Američki zvaničnici optužuju kineske istraživače za provođenje ilegalnih vojnih istraživanja, dok Rusija ističe svoja prava na Svalbardu jezikom sličnim onome kojim je opravdavala svoje postupke u Ukrajini.
“Norveška se sada nalazi u najozbiljnijoj bezbjednosnoj situaciji od 1945. godine”, izjavio je u intervjuu norveški državni sekretar u Ministarstvu spoljnih poslova, Eivind Vad Petersson. Prema njegovim riječima, nacije su Svalbard predugo smatrale “nekom vrstom slobodne zone, gdje svako ko želi može doći i raditi gotovo što god želi”. “To nije činjenica”, dodao je. “Ovo je norveška suverena teritorija. Stoga to malo jasnije ističemo.”
Više nije tako udaljen
Leif Terje Aunevik, gradonačelnik Longyearbyena, najvećeg grada na Svalbardu, stigao je na arhipelag prije više od 25 godina kao vozač psećih zaprega. Sjeća se da ga je Svalbard privukao kao “egzotično, čudno mjesto”. “Imao sam ovu teoriju da što sjevernije idete, ljudi postaju divljiji”, rekao je. Danas, priznaje, Svalbard više nije tako divlji.
Longyearbyen ima restorane, hotele, svakodnevne letove za kopno i 2.500 stanovnika iz 50 različitih zemalja, dvostruko više nego kad je on stigao. Prije nekoliko vijekova, Norvežani su Svalbard smatrali ničijom zemljom (terra nullius).
Nakon Prvog svjetskog rata, pobjedničke sile priznale su norveško pravo na arhipelag, ali uz uslove. Svalbardski sporazum iz 1920. zabranio je vojne aktivnosti i svim potpisnicama dodijelio jednak pristup lovu, ribolovu, rudarstvu i posjedovanju zemlje. Od tada je sporazum potpisalo gotovo 50 zemalja, uključujući Kinu i tadašnji Sovjetski Savez.
Bitka za morsko dno
Nedavna istraživanja pokazala su da se na okeanskom dnu oko Svalbarda nalaze ogrpmne količine bakra, cinka, kobalta, litija i rijetkih zemnih elemenata, ključnih za nove tehnologije. U januaru 2024. norveška vlada objavila je da će provoditi istraživanje dubokomorskih minerala na području veličine Njemačke, uključujući vode oko Svalbarda.
Ta je objava izazvala zabrinutost. Ekološke grupe u Norveškoj usprotivile su se zbog potencijalne prijetnje morskom životu. U inostranstvu je potez viđen kao zadiranje izvan okvira Svalbardskog sporazuma. Rusko Ministarstvo vanjskih poslova potez je osudilo kao “nezakonit”, podsjećajući Norvešku da “ne vrši bezuslovni suverenitet” nad arhipelagom.
Island i Evropska unija takođe su izrazili neslaganje s norveškim stavom. Zbog pritiska opozicionih stranaka, norveška vlada pristala je pričekati četiri godine prije izdavanja dozvola za rudarstvo na morskom dnu, no Ministarstvo energetike potvrdilo je da cilj ostaje “profitabilno i održivo” istraživanje minerala.
Manje dobrodošli nego prije
Braća Nathapol i Nattanagorn Nanthawisit stigli su na Svalbard s Tajlanda kao dječaci prije više od 20 godina. Njihova majka došla je raditi kao sobarica, a oni su se brzo prilagodili, naučili norveški i osjećali se kao dio društva. “Osjećamo se Norvežanima”, rekao je Nathapol.
Međutim, prije nekoliko godina situacija se počela mijenjati. Vlasti su prvo proglasile tajlandske i neke druge strane vozačke dozvole nevažećima, što je kod mnogih stranaca stvorilo osjećaj nesigurnosti.
Zatim je vlada promijenila izborna pravila. Prije tri godine objavljeno je da stranci na Svalbardu ne mogu glasati na lokalnim izborima ako prethodno nisu živjeli na kopnenoj Norveškoj najmanje tri godine. Državni tajnik Petersson izjavio je da je to “trebalo učiniti davno”, dodajući da Svalbardski sporazum garantuje “jednak pristup, a ne jednaka prava”.
Na prodaju? Ne tako brzo
Norveška vlada kontroliše 99 posto zemljišta na Svalbardu, a na preostalom dijelu ne dopušta prodaju strancima. Tokom protekle decenije, grupa privatnih norveških vlasnika pokušavala je prodati parcelu od oko 50 četvornih kilometara. Prema njihovom advokatu, Peru Kyllingstadu, interes su pokazali kupci iz SAD-a i evropskih zemalja potpisnica sporazuma.
Zemljište je oglašavano kao lokacija od “ekološke, naučne i ekonomske važnosti” s “jedinstveno povoljnim uslovima za satelitsku komunikaciju”, s obzirom na blizinu Sjevernog pola. Međutim, norveška vlada je 2024. godine donijela kraljevski dekret kojim je strogo ograničila prodaju, navodeći da bi mogla “naštetiti nacionalnim bezbjednosnim interesima”.
Advokat Kyllingstad smatra da je stav vlade nezakonit i da se time pokušava prisiliti vlasnike na prodaju po niskoj cijeni. “Ono što je na kocki je vjerodostojnost Norveške kao države vladavine prava na Svalbardu”, rekao je.
Ruska prisutnost
U Barentsburgu, ruskoj rudarskoj koloniji na Svalbardu, prisutnost Rusije seže vijekovima unazad. Iako je broj stanovnika pao s više od 1.000 na oko 300, a nekadašnja bolnica je napuštena, Rusi jačaju svoje veze s arhipelagom. Nedavno je u Barentsburg stigao i stalni sveštenik Ruske pravoslavne crkve, Pjotr Gramatik, što norveški zvaničnici vide kao jedan od napora Moskve da ojača uticaj.
Ruski zvaničnici ističu istorijske veze i naglašavaju da imaju obavezu zaštititi govornike ruskog jezika na Svalbardu, slično kao u Ukrajini. Ivan Lavrentiev, naučnik Ruske akademije nauka, smatra da Rusija nikada neće napustiti Svalbard. Iako rudnik uglja posustaje, Barentsburg je najzapadnija tačka Rusije na Arktiku i strateški važan. “Dakle, rudarićemo zauvijek”, rekao je.
Kineske aktivnosti i norveška reakcija
Ispred kineske istraživačke stanice Žuta rijeka, unutar međunarodnog centra Ny-Alesund, već 20 godina stoje dva granitna lava. Prošlog maja, oko 200 turista iz Kine iskrcalo se s kruzera, mahalo kineskim zastavama i fotografisalo se ispred stanice, što je navelo norveške vlasti da pozovu kineske diplomate na razgovor.
Norvežani su takođe naredili Kinezima da uklone lavove, smatrajući ih simbolom nespojivim s norveškim suverenitetom. U američkom Kongresu postoji zabrinutost da Kina na Svalbardu provodi vojna istraživanja, što sporazum zabranjuje. Navodi se da kineski naučnici imaju pristup snažnom radarskom sistemu te da su podaci iz najmanje tri istraživačka projekta podijeljeni s kineskom odbrambenom organizacijom.
Prošlog maja, Univerzitetski centar na Svalbardu, pozivajući se na bezbjednosni rizik, prvi put je zabranio pristup kineskim studentima. Kineska ambasada u Norveškoj odbacila je kritike kao “iskrivljavanje činjenica i neutemeljene spekulacije”.
